Pawol douvan

Sé lamétéyo ki ka ba nou nouvèl anlè tan-an. I ka ba sa yo kriyé an bilten lamétéyo. Bilten lamétéyo-a ka pòté lenfòmasyon anlè mannyè tan-an pé yé. Isi-a, nou ka fè rimatjé nou pa di, anlè mannyè tan-an ké yé, mé nou byen di anlè mannyè tan-an pé yé. Bilten lamétéyo-a ka pòté lenfòmasyon osi anlè tan-an, lè’y ké vini mové. Sa ja rivé, bon enpé fwa ki lamétéyo mandé tout moun rété véyatif anlè tan-an, lè’y ka kwè tan-an ké vini mové.

Men, lamenm, i fòk nou mandé:

• Es sé profésyonèl-la ka kouté bilten lamétéyo-a?
• Es sé profésyonèl-la ka konpwann bilten lamétéyo-a?

Apré sé kèsyon-tala, nou pé voyé dòt pawòl monté ankò kontèl:

• Sé profésyonèl-la konpwann bilten lamétéyo-a épi yo pa ka sèvi’y pyès.
• Sé profésyonèl-la pa ka konpwann bilten lamétéyo-a épi yo ka pati lanmè kanmenm.
• Sé profésyonèl-la pa janmen rivé konpwann bilten lamétéyo-a épi atjòlman yo pa ka kouté’y pyès ankò.

Sé épi sé dènyé répons-tala ki nou ké mété problématik nou an doubout. Mé, avan sa, nou ké mété oklè sa ki ba nou chenn pou travay anlè modèl wouchach-tala kivédi, lamétéyo.

Poutji lamétéyo?

An yonn, nou fè travay-tala anlè lamétéyo, pas nou ka sèvi lamétéyo adan travay nou. Nou ka kontrolé aviyon ki ka navidjé pou rantré épi sòti Matnik. Nou ka sèvi lamétéyo pou nou menm, pou nou pé sa mennen sé ti aviyon-an osi.

An dé, létid-tala anlè lamétéyo-a la pou montré ki lang kréyòl-la ka palé di sa ki ka pòté anlè lasyans épi latèknik kon sa ja fèt anchay fwa. Nou pé palé di yonn di yo, kontèl, mofwazay kourilèt, mwa di jen, liméro 6 (Courrier de l’Unesco) oti la, mwen pòté an ti zòy ta mwen adan travay krèy sé mofwazè-a.

Ki sa ki lamétéyo?

Dépi moun fèt anlè latè-a, yo toujou chèché sav, chèché konpwann sa ki alantou yo. Sa moun pa ka rivé konpwann, yo ka mété’y anlè do bondyé oben djab épi ki dòt ankò...

Kontèl, sé Karayib-la, lè yo té ka navidjé, yo té ka fè tousa yo té pé, pou yo pa té jété dlo dous an fon kannòt-la, pas sa té ké fè lapli tonbé. Alò, lè yo té ka pati adan kannòt-la, anni mabi yo té ka brè abò.

Men, an mizi an mizi lasyans ka fè chimen’y èk ka fè zafè’y, moun mété kò yo ka gadé, ka matjé, ka konté, ka katjilé, ka dékatiyé épi lwa lafizik é yo mété doubout sa yo kriyé lamétéyo.

Nou pé di Matnik épi tout oliron’y, adan Lakarayib-la i ké ni dé mannyè wè lamétéyo-a. An primyé mannyè wè lamétéyo-a ki ka sòti dépi pa koté sé Karayib- la, nou ké kriyé an lamétéyo anba fèy, épi an dézyèm mannyè kriyé lamétéyo-a, an lamétéyo, atitré, ofisyèl.

Lamétéyo-a sé an lasyans ki kapab èsplitjé sa moun òbsèvé anlè tan-an. Lè yo fini òbsèvé tan-an, yo ka éséyé prévwè an ki léta tan-an pé yé, an ki léta tan-an té ké ka chanjé.

Nou pé di, moun dépi yo anlè latè-a, toujou lonviyé tan-an. Men, i fòk di, moun rivé prévwè tan-an, i ni apenn tjèk dis lanné.

Pou sa té fèt, i fòk moun té òbsèvé latmòsfè-a ki alantoun latè-a. Tousa, adan an menm tan ki yo té ké pé chwézi. Latmòsfè-a sé an lépésè lèr ki ka vlopé latè-a. Adan lèr-tala, i ni plizyè gaz. Adan sé gaz-tala, i ni lòksijenn, lazòt epi dòt ankò...

Atjòlman, moun ka fè sa épi zouti yo fè, kon satélit, lòdinatè. Moun ka véyé lamosfè-a lajounen kon lannuit è moun tout oliron latè-a ka bokanté ransèyman èk enfòmasyon.

Épi chay ransèyman-tala, yo ni pou katjilé anlè tou sa, èk mofwazé tou sa pou yo sa prévwè tan-an ki’y ké pé ni a. Lenfòmasyon-tala ka sèvi anlè laradyo, jounal, latélévizyon, lamarin, marenpéchè, laviyasyon, agrikiltè.

Tousa ka tounen adan larèl O.M.M. (Organisation Météorologique Mondiale) ki ka mennen an tralé wouchach anlè latmòsfè-a.

Lafwans sé yonn adan sé 154 péyi-a ki adan O.M.M.-la.

Si nou ka kwè Misyé Alfred FORTUNE, [1] prèmyé liv yo matjé anlè lamétéyo-a té fèt lanné 1752. Sé an misyé Thibault de Chanvallon ki té matjé an liv yo kriyé «Le voyage à la Martinique» i matjé jou apré jou, dépi li 7 Juyé rivé li 28 Désanm 1751, sa i té ka wè anlè tan-an.

Sé lanné 1932 ki lamétéyo ka enstalé kòy Mòn Tartenson adan an kay ki té ta larmé. Tjèk tan apré yo vini mété’y Fort Desaix, lanné 1934.

Men, an menm tan épi lamétéyo ofisyèl-la, ki nou pé di ki sé an lamétéyo grangrèk, nou pé di osi ki nou ni an krèy profésyonèl ki ka sèvi lamétéyo-a an mannyè yo, é yo konnèt anchay bagay ki pa atitré, ki anba fèy, pas i pa sòti adan bouden lasyans, lasyans pa rikonnèt li.

Tan-an ni anchay lenpòtans pou sé Karayib-la ki ka viv adan Lakarayib-la. Yo ka sèvi tan-an anpil pou lagrikilti épi pou yo navidjé. Adan tou sa moun ja matjé, nou ka touvé bon enpé pawòl sé Karayib-la té ka sèvi, kontèl «zéklé titiri» ki moun ka sèvi toujou jòdi jou.

* * *

Ici:
Le mémoire intégral en pdf

*

 Viré monté